HACILAR’IN TÜTÜNCÜ AĞIDI
Edebiyat Fakültesi’nde okurken rahmetle yad ettiğim hocam Doç. Dr. Fuat Özdemir, bir dersinde önemli bir ağıdı işleyeceğimizi söyledi. Derste Kayseri’nin Hacılar ilçesinden derlenen meşhur “Tütüncü Ağıdı”nı okumaya başladı. Ağıdın hikayesini anlattı ve bir halk edebiyatı metni olarak bu meşhur ağıdı işlemiştik.
O dersten sonra bende bir Hacılar merakıdır başladı. Önce kıymetli Mustafa Özdemir’in “Hacılar” isimli kitabını temin ettim ve Hacılar hakkında hem tarihi hem de folklorik bilgileri heyecanla okudum. Hacılar’da tertiplenen Hacılar Atlı Yayla Şenlikleri’ni kaçırmamaya çalıştım ve Erciyes TV’de Bindallı isimli programımda geniş şekilde yer verdim. Çünkü, Oğuz Türkleri’nin Kayı boyuna mensup olan Hacılar obası gerek tarihi geçmişi ile, gerekse ağıtları, türküleri, halı üzerine söylenmiş manileri ile Türk kültürünün buram buram nefes aldığı bir yerdir.
Tütüncü Mahmut’un Ağıdı
Mahmut isimli şahıs Hacılar’da Tütüncü Beyi’nin kızı ile evlenmiştir. Tütün alıp satmanın yasak olduğu o devirde Tütüncü Beyi’nin düşmanları damadı Mahmut’u tütün kaçakçılığı yaptığı iddiası ile jandarmaya ihbar ederler. Mahmut’un tütün denkleri ile Hacılar’a döneceği günü de tespit ederler. Jandarma pusu atar ve tütün yüklü hayvanlarla Mahmut pusuya düşer ve çatışmada öldürülür. Hacılar halkı tütüncüyü ihbar edenleri lanetlerler ve ihbarcıyı yakalayıp Hacılar meydanında bir eşeğin sırtına ters bindirerek gezdirir, yüzüne tükürürler ve hakaret ederek Hacılar’dan kovarlar.
Halkın gönlünde taht kuran Tütüncü Mahmut’un bu dramatik hikayesi onun ağıdında yaşatılır ve bu ağıtla Tütüncü Mahmut ölümsüzleştirilmiş olur:
Hacılar’a vardım tütün almazlar
Bozarlar denkleri para vermezler
Tütüncü Beyi’nin kızın almazlar
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Hacılar köyüne bastığım oldu
Tütünün denkleri yastığım oldu
Zalim arkadaşların kaçtığı oldu
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Bileydim de Hacılar’a varmazdım
Tütüncü Beyi’nin kızını almazdım
Gelen belalara karşı durmazdım
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Maraş dedikleri bir büyük Maraş Ceketim kutnudan pantolum kumaş
El kadar meseleden can veren kardaş
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Yükledim tütünü Ören’e doğru
Yıllarca gitmedim sılaya doğru
Döndürün yönümü sılaya doğru
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Hacılar köyünde ateşim yanar
Elli tane kurşun tepemde döner
Bir kurşun kalbime bilmeden girer
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Çarık’ın dibinde vurdular beni
Al kanlar içinde koydular beni
Nişan çevresine sardılar beni
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Çayları dereleri aştım da geldim
Bir daha sılama gitmeden oldum
Açmış güllerimi dermeden öldüm
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın kanıma
Anam ben vuruldum yerimi edin
Ufacık yavruma haberim verin
Tabut vücudumu almadan görün
Gelin arkadaşlar gelin yanıma
Sebebim tütünü basın yarama
BU AĞIDIN DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ
1. Reji İdaresi ve Tütün Kaçakçılığı
Metinde geçen "tütün alıp satmanın yasak olduğu o devir" ifadesi, muhtemelen Osmanlı’nın son dönemi veya Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki Reji İdaresi (veya Tekel’in kuruluş süreci) dönemine işaret eder. O dönemde tütün ticareti devlet kontrolündeydi ve halkın kendi tütününü satması "kaçakçılık" sayılırdı. Bu durum, Anadolu’da "Çökertme" gibi pek çok acıklı türküye ve ağıda konu olmuştur.
2. Halk Adaleti ve "Eşeğe Ters Bindirme"
Metnin en çarpıcı kısımlarından biri, halkın ihbarcıya (müzevire) verdiği cezadır. İhbarcıyı eşeğe ters bindirip meydanda gezdirmek, eski bir Türk cezalandırma geleneğidir. Bu, sadece fiziksel bir ceza değil, aynı zamanda o kişiyi toplumdan tamamen dışlayan büyük bir **"utanç cezası"**dır. Hacılar halkının bu tepkisi, Mahmut’a olan sevgilerini ve "jurnalcilik" yapan kişiye duydukları nefreti gösterir.
3. Folklorik Ögeler (Kutnu ve Kumaş)
Ağıdın içinde geçen şu dizeye dikkat:
"Ceketim kutnudan pantolum kumaş"
Kutnu, genellikle Gaziantep yöresine ait, ipek ve pamuk karışımı çok değerli bir kumaştır. Mahmut’un bu kıyafetleri giymesi, onun varlıklı veya kendine bakan, "bey" kızıyla evlenmeye yakışır şık bir damat olduğunu simgeler. Ağıtlarda bu tür detaylar, ölen kişinin gençliğini ve yakışıklılığını vurgulamak için kullanılır.
4. Coğrafi İzler
Ağıtta geçen Maraş, Ören ve Hacılar üçgeni, o dönemdeki ticaret rotasını veya kaçak tütünün izlediği yolu anlamamıza yardımcı olur. Kayseri Hacılar ile Maraş arasındaki bu kültürel ve ticari bağ, bölge folklorunun ne kadar geniş bir sahaya yayıldığını kanıtlar.
Seyit Burhanettin AKBAŞ
Yorumlar
Yorum Gönder
Lütfen görüş ve düşüncelerinizi buraya yazınız.