Zile Havzasında Bir Sosyo-Ekonomik Dönüşüm: Dulkadirli Beyliği’nden Valide Sultan Paşmaklıklarına / Mehmet Dulkadir

Zile Havzasında Bir Sosyo-Ekonomik Dönüşüm: Dulkadirli Beyliği’nden Valide Sultan Paşmaklıklarına

​Anadolu’nun kadim yerleşim merkezlerinden biri olan Zile, tarihsel süreçte yalnızca bir coğrafi kesişim noktası değil, aynı zamanda bir beylik mirasının Osmanlı idari sistemi içerisinde nasıl dönüştüğünü gösteren bir laboratuvar niteliğindedir. XVI. yüzyılın başlarında geniş bir nahiyeler silsilesini bünyesinde barındıran Zile kazası, Dulkadirli Türkmenlerinin bölgedeki iskân politikaları ve sosyo-politik varlıkları açısından özgün bir karakter arz eder.

​Tarihsel Bir Süreklilik ve İdarenin Nakli

Dulkadirli Beyliği’nin siyasi teşekkülü ile başlayan ve Bozok kolunun Zile coğrafyasına intikaliyle pekişen bu süreç; Eretna ve Kadı Burhaneddin devletleri dönemindeki güç dengeleriyle şekillenmiştir. Dulkadir beylerinin has gelirlerinin, beyliğin tasfiyesini müteakip Osmanlı padişahlarının tasarrufuna geçmesi ve akabinde valide sultanların paşmaklıklarına tahvil edilmesi, Osmanlı toprak idaresinin mülkiyet rejimindeki sürekliliği ve adaptasyon yeteneğini kanıtlar niteliktedir.

​Arşiv Vesikaları Işığında Bir Yeniden Okuma

Arif Sarı’nın “Danişmendli Havzasında Tarih ve Kültür” adlı eserdeki çalışması, bu mülkiyet transferini sadece mali bir işlem olarak değil; Kızılkocalı, Söklenli, Ağcalı ve Kavurgalı gibi Türkmen aşiretlerinin bölgedeki demografik etkileri üzerinden okumaktadır. XVII. yüzyıldan itibaren voyvodalık sistemiyle yönetilen bu hasların, merkezle periferi arasındaki vergi hukukunu ve zaman zaman vuku bulan toplumsal gerilimleri anlamak için sunduğu veriler oldukça kıymetlidir. Özellikle Safiye Sultan ve Kösem Sultan dönemlerine ait belgeler, sarayın periferideki mülkiyet ağını nasıl bir stratejiyle ördüğünü gözler önüne serer.

​Sonuç ve Ehemmiyet

Akademik bir titizlikle hazırlanan bu çalışma; BOA (Başbakanlık Osmanlı Arşivi) verileri ve dönemin Tahrir Defterleri referansıyla, Dulkadirli mirasının Zile’deki izini sürmektedir. Bu metin, bölge tarihini merak eden okuyucuların yanı sıra, Osmanlı taşra idaresi ve aşiret iskânı üzerine çalışan araştırmacılar için de bir başvuru kaynağı niteliğindedir. Geçmişin bu katmanlı mirasını modern bir yaklaşımla ele alan bu tür çalışmalar, yerel hafızanın akademik bir perspektifle tescillenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.

​Kaynak: Sarı, A. (2023). Zile Kazasında Dulkadirli Timarlarının Valide Sultan Haslarına Tahvili. İçinde: Alpaslan Demir, Yasin Dönder, Hasan Erdem (Ed.), Danişmendli Havzasında Tarih ve Kültür - TOKAT. Konya: Kömen Yayınları.

​

Mehmet Dulkadir

Araştırmacı Yazar