KAYSERİ'DEN İSTANBUL'UN SİLUETİNE UZANAN MİMARLIK DESTANI Osmanlı'nın Saray Mimarları: Balyan Ailesi Seyit Burhanettin Akbaş

KAYSERİ'DEN İSTANBUL'UN SİLUETİNE UZANAN MİMARLIK DESTANI

Osmanlı'nın Saray Mimarları: Balyan Ailesi

Seyit Burhanettin Akbaş

Bir şehrin büyüklüğü yalnızca yetiştirdiği devlet adamlarıyla ya da kazandığı savaşlarla ölçülmez. Bazen bir şehrin gerçek büyüklüğü, dünyaya kazandırdığı sanatçılar, bilim insanları ve mimarlarla anlaşılır. Kayseri, Mimar Sinan gibi insanlık tarihinin en büyük mimarlarından birini yetiştirmiş olmasının yanında, Osmanlı Devleti'nin son iki yüzyılına damgasını vuran Balyan Ailesi ile de mimarlık tarihindeki seçkin yerini korumaktadır.

Bugün İstanbul'un siluetine yön veren Dolmabahçe Sarayı'nı, Çırağan Sarayı'nı, Beylerbeyi Sarayı'nı ya da Boğaziçi'nin incisi Ortaköy Camii'ni gören herkes, aslında Kayseri'den yükselen bir mimarlık geleneğinin izleriyle karşılaşmaktadır.

Kökleri Kayseri'ye Uzanan Bir Mimarlık Hanedanı

Balyan Ailesi'nin kökeni üzerine tarihçiler arasında farklı görüşler bulunsa da, en yaygın kabul gören görüş ailenin Kayseri kökenli olduğudur. Özellikle Kevork Pamukciyan'ın çalışmaları ile Türk Tarih Kurumu'nda yayımlanan araştırmalar, ailenin Kayseri'nin Derevenk (Deverek/Deverank) köyüyle bağlantısını ortaya koymaktadır. Bunun yanında Maraş-Kozan arasındaki Belen köyünü işaret eden görüşler de vardır. Bilimsel yaklaşım, bu farklı görüşleri birlikte değerlendirmeyi gerektirir. 

Osmanlı döneminde Kayseri, taş ustaları, mimarlar ve sanatkârlar yetiştiren önemli merkezlerden biriydi. İstanbul'a gelen Ermeni mimarların büyük bölümünün de Kayseri çevresinden geldiği bilinmektedir. Bu ortam, Balyan Ailesi'nin yetişmesini sağlayan en önemli kültürel zemini oluşturmuştur. 

Bali Kalfa ile Başlayan Yolculuk

Ailenin hikâyesi 18. yüzyılda Meremetçi Bali Kalfa ile başlar.

"Meremetçi" unvanı, yapıların tamir ve onarımında büyük ustalık gösteren mimarlara verilen bir sıfattı.

Onun oğlu Krikor Balyan, aile soyadını kullanan ilk kişi olarak kabul edilir. Krikor yalnızca başarılı bir mimar değil, aynı zamanda Osmanlı Sarayı'nın güvenini kazanmış bir başmimardı.

Onun ardından gelen Garabet, Nigoğos, Sarkis ve Hagop Balyan ise aileyi adeta bir mimarlık akademisine dönüştürdüler. Yaklaşık yüz elli yıl boyunca Osmanlı sarayının en önemli yapılarını inşa eden bu aile, mimarlık bilgisini babadan oğula aktararak benzersiz bir gelenek oluşturdu. 

İstanbul'u Yeniden İnşa Eden Aile

19. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin Batılılaşma dönemiydi.

Yeni saraylar...

Yeni kışlalar...

Yeni camiler...

Yeni kasırlar...

Ve bütün bu büyük projelerin merkezinde çoğu zaman Balyan Ailesi vardı.

Bugün İstanbul'un en önemli tarihî yapıları arasında gösterilen eserlerin önemli bir kısmı onların imzasını taşımaktadır.

Dolmabahçe Sarayı, Osmanlı'nın ihtişamını simgeleyen en büyük yapılardan biridir.

Çırağan Sarayı, Boğaz'ın en zarif sarayı olarak kabul edilir.

Beylerbeyi Sarayı, yabancı devlet adamlarının ağırlandığı görkemli bir yazlık saraydır.

Ortaköy Büyük Mecidiye Camii ise Boğaz manzarasıyla dünyanın en çok fotoğraflanan camilerinden biridir.

Bunlara ilave olarak Küçüksu Kasrı, Ihlamur Kasrı, Nusretiye Camii, Teşvikiye Camii, Selimiye Kışlası'nın yeniden inşası, Akaretler Sıra Evleri ve çok sayıda kamu yapısı da Balyanların eserleri arasında sayılmaktadır. 

Doğu ile Batıyı Buluşturan Mimarlık

Balyanlar yalnızca bina yapan ustalar değildi.

Onlar, klasik Osmanlı mimarisini Avrupa'da gelişen Barok, Rokoko, Ampir ve Neoklasik anlayışlarla harmanlayarak yeni bir üslup geliştirdiler.

Bu nedenle eserlerinde hem geleneksel Osmanlı kubbelerini hem de Avrupa saraylarını hatırlatan cephe düzenlerini görmek mümkündür.

Bugün İstanbul'un zarif görünümünün önemli bir bölümü işte bu sentezin ürünüdür.

Gerçekten Hepsini Onlar mı Tasarladı?

Son yıllarda bazı akademisyenler önemli bir noktaya dikkat çekmektedir.

Türk Tarih Kurumu'nda yayımlanan arşiv çalışmalarına göre, Balyanlar her projede tek başına "tasarımcı mimar" değildi. Bazı büyük yapılarda yüklenici, organizatör veya uygulamayı yöneten başmimar olarak görev yaptıkları; projelerde başka Osmanlı ve yabancı mimarların da rol alabildiği belirtilmektedir. Bu nedenle Balyanların katkısını değerlendirirken arşiv belgelerine dayalı dengeli bir yaklaşım benimsemek gerekir.

Kayseri'nin Gururu

Kayseri denildiğinde akla ilk olarak Mimar Sinan gelir.

Ancak Mimar Sinan'dan yaklaşık üç yüz yıl sonra yine Kayseri kökenli olduğu kabul edilen başka bir mimarlık hanedanı, Osmanlı'nın son dönem mimarisini şekillendirmiştir.

Bu durum Kayseri'nin yalnızca ticaretin değil, taş işçiliğinin, mimarlığın ve sanatın da önemli merkezlerinden biri olduğunu göstermektedir.

Bugün Dolmabahçe Sarayı'nın mermer merdivenlerinde yürüyen, Ortaköy Camii'nin kubbesine hayran kalan ya da Beylerbeyi Sarayı'nın ihtişamını izleyen milyonlarca insan, belki de farkında olmadan Kayseri'de filizlenen bir mimarlık geleneğinin eserlerini seyretmektedir.

Sonuç

Balyan Ailesi, Osmanlı'nın modernleşme dönemine damgasını vurmuş, İstanbul'un siluetini şekillendirmiş ve mimarlık tarihine unutulmaz eserler bırakmış büyük bir sanat hanedanıdır.

Kökenleri hakkındaki akademik tartışmalar devam etse de, Kayseri ile olan güçlü tarihî bağları bu ailenin Anadolu'nun yetiştirdiği en önemli mimarlık ailelerinden biri olduğunu göstermektedir.

Kayseri'nin Mimar Sinan'dan sonra mimarlık tarihine kazandırdığı en önemli isimler arasında yer alan Balyanlar, sadece Osmanlı'nın değil, dünya mimarlık tarihinin de saygıyla andığı bir mirasın temsilcileridir.

Kaynakça

Afife Batur, "Balyan Ailesi", Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 2, İstanbul, 1994. 

Kevork Pamukciyan, "Balyan Ailesi ve Menşei", İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 4, Kadir Has Üniversitesi Açık Erişim Yayını (Reşat Ekrem Koçu Arşivi). Balyanların kökeni ve soy kütüğü üzerine temel başvuru kaynaklarından biridir. 

Selman Can, Balyan Ailesi ve Osmanlı İmar Sektöründeki Yeri, Türk Tarih Kurumu, Türk-Ermeni İlişkileri Külliyatı, Cilt V, Ankara. Balyanların Osmanlı inşaat teşkilatındaki rolünü arşiv belgeleri ışığında inceleyen önemli bir akademik çalışmadır. 

Pars Tuğlacı, Osmanlı Mimarlığında Batılılaşma Dönemi ve Balyan Ailesi, İstanbul, 1981. 

Feridun Akozan, "Osmanlı Mimarlığında Batılılaşma Dönemi ve Balyan Ailesi", İstanbul, 1983. 

Şerafettin Turan, "Osmanlı Teşkilatında Hassa Mimarları", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt I, Sayı 1, 1963. 

Aptullah Kuran, Balyan Family, Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa, Encyclopedia.com. Balyanların Osmanlı mimarlığındaki yeri ve eserlerine ilişkin uluslararası başvuru kaynağıdır. 

Not: Balyan Ailesi'nin kökeni hakkında farklı akademik görüşler bulunmaktadır. Bu yazıda yer alan değerlendirmeler, Kevork Pamukciyan, Afife Batur ve Selman Can başta olmak üzere konu üzerine yapılmış akademik çalışmalar esas alınarak hazırlanmıştır. Köken tartışmalarına ilişkin farklı yaklaşımlar literatürde mevcuttur.